Nguồn Cây 
Lúa
Oryza sativa
Tên gọi khác: Lúa nước, Gạo, ST25, OM5451, OM18, Bắc Hương 9, Nếp cái hoa vàng
Lúa (Oryza sativa) là cây lương thực số 1 Việt Nam — quốc gia xuất khẩu gạo top 3 thế giới (Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam), kim ngạch xuất khẩu vượt 4.5 tỉ USD/năm, đảm bảo an ninh lương thực cho 100 triệu dân. Diện tích trồng lúa cả nước ~7.2 triệu ha/năm (qua 2–3 vụ), sản lượng ~43 triệu tấn thóc. Cây thân thảo cao 60–150cm, đẻ nhánh, lá hẹp dài; bông lúa chứa 100–250 hạt. Phân loại theo cấu trúc hạt: tẻ (nội nhũ amylose cao, hạt khô), nếp (amylose thấp, dẻo). Hai loài phụ chính: O. sativa subsp. indica (lúa nhiệt đới, hạt dài) và subsp. japonica (ôn đới, hạt tròn). Việt Nam có hàng nghìn giống — ST25 (Hồ Quang Cua) đã đoạt giải ‘Gạo ngon nhất thế giới’ năm 2019 và 2023 do The Rice Trader trao.
Phân bố
- Miền Bắc
- Đồng bằng sông Hồng (~1.0 triệu ha): Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình, Hải Dương, Hưng Yên
- Miền Trung
- Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Phú Yên, Khánh Hoà (Tuy Hoà)
- Miền Nam
- Đồng bằng sông Cửu Long (4.0 triệu ha — 'vựa lúa quốc gia', 90% lúa xuất khẩu): Kiên Giang, An Giang, Đồng Tháp, Long An, Sóc Trăng, Hậu Giang, Tiền Giang
- North west
- Điện Biên (lúa nếp tan), Lai Châu, Hoà Bình (lúa nương)
Công dụng
- Gạo trắng — lương thực chính
- Gạo lứt (gạo nguyên cám) — thực phẩm dinh dưỡng
- Bột gạo làm bún, phở, hủ tiếu, bánh tráng, bánh bột lọc
- Cốm, bánh cốm (lúa nếp non)
- Sữa gạo, rượu gạo, rượu nếp truyền thống
- Rơm rạ làm thức ăn gia súc, ủ phân, làm nấm rơm
- Trấu làm chất đốt, nhiên liệu sinh khối, ván ép
- Cám gạo ép dầu, làm thức ăn chăn nuôi
Đặc điểm
- Dạng cây
- Cây cỏ ngắn ngày
- Vu per year
- 2-3
- Vu he thu days
- 90-100
- Average height cm
- 80-120
- Vu dong xuan days
- 95-110 (giống ngắn ngày)
- Yield tan per ha per vu
- 5-9 (ĐBSCL: 6-7.5 vụ Đông Xuân)
Hướng dẫn chăm sóc
Miền Nam
- Ánh sáng
- Cần nắng đầy đủ 7–10h/ngày.
- Tưới nước
- Tưới — quản lý mực nước theo từng giai đoạn: gieo cấy → bộ rễ ổn định giữ ẩm; đẻ nhánh hữu hiệu giữ ngập 2–3cm; phân hoá đòng (45–55 ngày sau cấy) ngập 3–5cm; trổ bông NƯỚC PHẢI ĐỦ — thiếu nước trổ bông sẽ lép hàng loạt; chín sữa-chín sáp tháo cạn dần. Kỹ thuật ‘Một phải Năm giảm’ (1P5G) và AWD (tưới ướt khô xen kẽ) giúp giảm nước 15–30%, giảm phát thải khí mê-tan.
- Đất trồng
- Đất phù sa hằng năm bồi đắp lý tưởng, đất phèn nhẹ có thể trồng giống thích nghi (OM5451, OM18); pH 5.0–7.0. Cày bừa kỹ tạo lớp bùn nhão; bờ vùng ô thửa 0.3–1ha, có kênh tưới/tiêu chủ động. Lúa cấy: làm mạ dược 20–25 ngày rồi cấy; lúa sạ: gieo trực tiếp 100–150kg giống/ha (sạ lan) hoặc 60–80kg/ha (sạ hàng máy).
- Bón phân
- 1 ha cần khoảng 90–120kg N + 50–60kg P2O5 + 50–80kg K2O. Bón lót toàn bộ lân + 30% N + 30% K. Bón thúc đợt 1 (10–15 ngày sau cấy/sạ): 40% N. Bón thúc đợt 2 (đẻ nhánh, 20–25 ngày): 20% N + 30% K. Bón đón đòng (40–45 ngày): 10% N + 40% K. Vùng đất phèn cần thêm vôi 200–500kg/ha, lân nung chảy Văn Điển. Mô hình ‘3 giảm 3 tăng’: giảm giống, phân, thuốc; tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả.
- Nhân giống
- Hạt giống — quan trọng dùng giống lúa xác nhận, không tự để giống nhiều vụ. Xử lý hạt giống bằng nước nóng 54°C/10 phút hoặc thuốc trừ nấm trước gieo để phòng đạo ôn lá mạ. Giống chủ lực ĐBSCL: OM5451, OM18, ĐS1, IR50404, ST25, ST24, RVT, Đài Thơm 8. Giống miền Bắc: BC15, TBR225, Bắc Hương 9, Nếp 87, Nếp cái hoa vàng (đặc sản).
- Thu hoạch
- Thu khi 85–90% hạt chín vàng, ẩm độ hạt ~22–25%. ĐBSCL gần như 100% cơ giới hoá bằng máy gặt đập liên hợp (combine harvester) — gặt + tuốt + đóng bao trong một thao tác. Lúa sau gặt phải sấy ngay (sấy tĩnh, sấy tầng sôi) hoặc phơi 2–3 ngày để ẩm độ ≤14% trước khi xay xát hoặc lưu kho.
Nguồn tham khảo
1. Cục Trồng trọt — Bộ NN&PTNT
Quy trình canh tác lúa giảm phát thải 1P5G, AWD — Cục Trồng trọt.
Giấy phép: Tài liệu công vụ — trích dẫn cơ quan ban hành
2. Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS)
Viện Lúa ĐBSCL (CLRRI) — Bộ giống lúa OM và quy trình chống đạo ôn.
Giấy phép: Tài liệu khoa học — trích dẫn
Báo Nông nghiệp VN — Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao phát thải thấp ĐBSCL.
Giấy phép: © Báo Nông nghiệp VN — trích dẫn link gốc
FAOSTAT — Vietnam rice production and exports.
Giấy phép: Tài liệu FAO — trích dẫn
5. Plants of the World Online (Kew)
Oryza sativa L. — POWO.
Giấy phép: CC BY 3.0
Trích dẫn trang này
Lúa (Oryza sativa). Kho thực vật Việt Nam — Nguồn Cây. https://nguoncay.com/kien-thuc-cay-trong/lua (truy cập 21/10/2026).
