Cây giống tục đoạn

Độ hoàn thiện nội dung: 70%.

Cây tục đoạn hay sâm nam, oa thái, sơn câu thái, đầu vù (Mèo), rễ kế (miền Nam), djaou pa en (Mèo Xiêng Khoảng) (danh pháp khoa học là Dipsacus japonicus Miq.), còn gọi là trụ tục đoạn, là một loài thực vật có hoa thuộc họ Tục đoạn Dipsacaceae.

Tục đoạn hay sâm nam (Radix Dipsaci) là rễ phơi hay sấy khô của cây tục đoạn.

Tục là nối, đoạn là đứt vì người xưa cho rằng vị thuốc có tác dụng nối được gân xương đã đứt.

Ngoài vị thuốc từ cây tục đoạn Dipsacus japonicus kể trên, trong đông y còn dùng một loại tục đoạn khác là rễ cây Dipsacus inermis Wall.; đồng nghĩa Dipsacus asper Wall. ex DC., còn gọi là xuyên tục đoạn vì chủ yếu mọc ở Tứ Xuyên (Trung Quốc), một số ít mọc ở Vân Nam, Tây Tạng.

Mô tả cây tục đoạn

Tục đoạn – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Cây thuộc thảo, cao 1,5 – 2m. Thân có 6 cạnh trên cạnh có một hàng gai thưa, căng lên trên càng mau dần, gai quặp trở xuống. Lá mọc đối, không có cuống, bẹ ôm lấy cành hoặc thân. Lá non có răng cưa dài, phiến lá nhỏ, thuôn dài, đầu nhọn. Gần lá cách, trên đường gân của mặt dưới có một hàng gai nhỏ cứng, càng lên đầu lá, càng mềm dần. Lá già có phiến lá xẻ sâu, răng cưa màu hơn lá non, phiến lá xẻ cách từ 3 – 9 thùy, gần lá có gai nhỏ như lá non. Cũng có lá nguyên. Cụm hoa hình trứng hay hình cầu, cành mang hoa dài 10 – 20cm, 6 cạnh có lông cứng, càng lên trên càng mau dần. Hoa màu trắng có lá bắc dài 1 – 2cm. Quả bế có 4 cạnh, màu xám trắng còn đài sót lại, dài 5 – 6mm.

Tục đoạn (Dipsacus asper) – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Cây thảo, cao 1,5 – 2m. Rễ mập, không phân nhánh. Thân có cạnh khía và gai thưa. Lá mọc đối, không cuống, có bẹ ôm thân, dài 4 – 20cm, rộng 0,5 – 0,6cm, mép có răng cưa, những lá phía dưới chia thùy không đều, thùy tận cùng rất to, những lá phía trên nguyên, hình mác, gân lá nổi rõ ở mặt dưới.

Cụm hoa mọc trên một cán dài dày lông thành đầu tròn; lá bắc có lông mi ở mép phía dưới; hoa màu trắng; đài 4 răng nhỏ gần bằng nhau; tràng 4 cánh hàn liền thành phễu ở 2/3 phía dưới; nhị 4; chỉ nhị hình chỉ. Quả bế, đài 4 – 5mm, hơi hình 4 cạnh, nhẵn, gốc bằng (cụt). Mùa hoa quả: tháng 8 – 10.

Thông tin thêm

1. Phân bố, thu hái và chế biến

Tục đoạn (Dipsacus asper) – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Dipsacus L. gồm một số loài, phân bố chủ yếu ở vùng ôn đới ấm hoặc cận nhiệt đới thuộc châu Âu, châu Á và Bắc Phi. Ở Việt Nam, chi này có 2 loài Dipsacus japonicus Miq. và D. asper Wall. ex DC. đều gọi chung là tục đoạn. Trên thế giới, cả 2 loài này đều thấy phân bố ở vùng Đông Á, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản và một phần ở Bắc Việt Nam. Ở Việt Nam, tục đoạn chỉ thấy phân bố ở một số vùng núi cao, thuộc các tỉnh Lào Cai (Sapa, Bát Xát, Bắc Hà, Mường Khương, Than Uyên), Lai Châu (Sìn Hồ, Phong Thổ, Tủa Chùa) và Hà Giang (Đồng Văn, Mèo Vạc và Quản Bạ). Độ cao phân bố từ 1350 đến 1600m.

Tục đoạn thuộc loại cây ưa sáng, mọc rải rác, đôi khi tạo thành đám trên các nương rẫy mới bỏ hoang, ở trảng cỏ hay ven rừng núi đá vôi. Hàng năm vào mùa đông phần trên mặt đất thường tàn lụi. Cây sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu ẩm mất của vùng nhiệt đới núi cao; nhiệt độ trung bình năm là 13 – 15oC; lượng mưa dao động từ 1600 đến trên 3000 mm/năm, độ ẩm không khí trung bình 85%. Tục đoạn mọc trên những loại đất tơi xốp, dễ thoát nước và có hàm lượng mùn tương đối cao, mọc ở nơi đất chặt, lẫn trong các trảng cỏ, cây thường sinh trưởng kém, rễ củ nhỏ và nhiều xơ. Cây ra hoa quả hàng năm; quả có túm lông, nêu thuận lợi cho việc phát tán nhờ gió. Cây con mọc từ hạt có thể thấy vào cuối mùa xuân hay đầu mùa hè.

Tục đoạn là cây thuốc quý ở Việt Nam. Hàng năm, ở các địa phương kể trên, người ta thường xuyên khai thác loại dược liệu này để cung cấp cho nhu cầu sử dụng trong nước. Việc khai thác liên tục nhiều năm hoặc bị tàn phá do nạn cháy rừng, đất nương làm rẫy đã làm cho nguồn cây thuốc này mau cạn kiệt. Tục đoạn đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam để lưu ý bảo vệ. Vài năm trở lại đây, để chủ động có dược liệu bán ra thị trường, người dân ở xung quanh thị trấn Sapa đã trồng tục đoạn ngay ở vườn nhà hoặc trên nương rẫy. Việc làm này góp phần làm giảm nguy cơ bị tuyệt chủng của cây.

2. Thành phần hóa học

Tục đoạn – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Tục đoạn ít được nghiên cứu, các kết quả nghiên cứu cũng chưa được thống nhất. Trong đó, phần lớn cho rằng tục đoạn có chứa tinh dầu, tanin và chất có tên là dipsacin. Một số tài liệu cho rằng trong tục đoạn có một alkaloid gọi là laminin, ít dầu và chất màu.

Sơ bộ các nghiên cứu tục đoạn của Việt Nam cho thấy dịch chiết tục đoạn có vị hơi ngọt, sau hơi se lưỡi, có phản ứng với giấy quỳ, phản ứng tanin rõ rệt và cho phản ứng dương với các thuốc thử chung của alkaloid, có đường và có thể có saponin (Lê Ánh, 1961, Bộ môn dược liệu).

Tục đoạn (Dipsacus asper) – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Theo Zhang YW và cs. 1991, rễ tục đoạn chứa 6 chất là sucrose; daucosterol; β-sitosterol; akebia saponin D; 3-O-(4-acetyl)-α-L-arabinopyranosyl-hederagenin-28-O-β-O-glucopyranosyl-(1→6)-β-D-glucopyranoside và 3-O-α-L-arabinopyranosyl-oleanolic acid-28-O-β-D-glucopyranosyl-(1→6)-β-D-glucopyranoside (CA 116: 170.117z).

Ngoài ra, rễ còn có 3-O-β-D-glucopyranosyl-(1→3)-α-L-rhamnopyranosyl-(1→2)-α-L-arabinopyranosyl-hederagenin 28-O-β-D-glucopyranosyl-(1→6)-β-O-glucopyranosyl-(1→6)-β-D-glucopyranosyl  ester và 3-O-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β-D-glucopyranosyl-(1→3)-α-L-rhamnopyranosyl-(1→2)-α-L-arabinopyranosyl-hederagenin-28-O-β-D-glucopyranosy-(1→6)-β-D-glucopyranosyl ester (CA 117: 44.545v).

Theo Kouno Isao và cs. 1990, rễ chứa một triterpene glycoside, một triterpene glycoside khác là akebia saponin D và 3 iridoid glycoside là sweroside, loganin và cantleyoside (CA 112: 195.236q).

Theo Trung dược Từ Hải III, 1997, rễ của loài D. japonicus có 2 saponin là japondipsaponin E1 và japondipsaponin E2.

Công dụng, cách dùng của cây tục đoạn

Tục đoạn có vị đắng, cay, tính ổn, vào các kinh can, thận, có tác dụng bổ gan thận, tục cân cốt (nối gân xương), hành huyết, chỉ huyết, an thai

Trong y học cổ truyền, tục đoạn được dùng làm thuốc bổ, chữa đau lưng, mỏi gối, té ngã sưng tấy, gãy xương, động thai dọa sảy, ít sữa sau khi đẻ, nam giới di tinh.

Liều dùng: Ngày 6 – 12g dưới dạng thuốc sắc hoặc chế thành hoàn tán. Ít khi dùng riêng, thường phối hợp với các vị thuốc khác.

Bài thuốc có tục đoạn

Thuốc bổ gan thận, chữa đau mỏi gân cốt, đặc biệt ở người già: Tục đoạn 10g, ngưu tất 10g, đỗ trọng 10g, tang ký sinh 10g, câu kỷ tử 5g, đương quy 5g, hà thủ ô đỏ 5g. Tất cả thái nhỏ, phơi khô sắc với 400ml nước còn 100ml, chia làm 2 lần uống trong ngày. Có thể ngâm rượu uống.

Chữa động thai, dọa sảy khi có thai được 2 – 3 tháng: Tục đoạn (tẩm rượu) 60g, đỗ trọng (tẩm nước gừng, sao cho đứt tơ) 60g. Hai vị tán nhỏ trộn với thịt quả táo (táo nhục), chế thành viên to bằng hạt ngô. Mỗi ngày uống 30 viên, chiêu thuốc bằng nước cháo.

Chữa sữa không xuống, sữa ít sau khi đẻ: Tục đoạn 15g; đương quy, xuyên khung mỗi vị 5g; xuyên sơn giáp (rang cháy), ma hoàng mỗi vị 6g; thiên hoa phấn 9g. Sắc nước uống.

Chữa vết thương sưng tấy, gãy xương: Tục đoạn, cốt toái bổ, ngưu tất, nhũ hương, một dược, tam thất, đỗ trọng, đương quy, xuyên khung, mỗi vị 3 – 5g. Sắc nước uống, ngày một thang.

Chữa đau lưng, chân tay đau mỏi: Tục đoạn, hổ cốt, từ giải, hồi hương, cẩu tích, đương quy, sa nhân, lộc nhung mỗi vị 30g; long cốt, xuyên sơn giáp, nhũ hương, mỗi vị 20g; một dược 10g; đỗ trọng 60g; thỏ ty tử 120g. Tất cả nghiền thành bột, trộn với hồ chế thành hoàn. Mỗi lần uống 3g với nước muối nhạt.

Thuốc bổ thận cố tinh, chữa tê thấp, di tinh: Có 10% tục đoạn phối hợp với ba kích, bạch truật, cẩu tích, hạt sen, hoài sơn, liên tu, kim anh, cam thảo dây, mẫu lệ.

Phòng ngừa sảy thai trong trường hợp hay đẻ non: Tục đoạn 4g, đảng sâm 4g, hoàng kỳ 4p, đương quy 4g, hoàng cẩm 4g, xuyên khung 3g, bạch thược 3g, thục địa 3g, bạch truật 8g, sa nhân 2g, cam thảo (chích) 2g, gạo nếp 1 nắm. Thái nhỏ, nấu với nhiều lần nước để lấy nước đặc, cho gạo nếp vào nấu thành cháo. Ăn trong ngày dùng 1 – 5 ngày.

Chữa kinh nguyệt quá nhiều, kinh màu nhạt: Tục đoạn 10g, thục địa 12g, đương quy 10g, ngải diệp 3g, xuyên khung 3g. Sắc nước uống.

Cách trồng tục đoạn

Tục đoạn (Dipsacus asper) – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Tục đoạn ưa khí hậu cận nhiệt đới, nhiệt độ trung bình trong năm khoảng 20oC, được trồng ở Lào Cai, Vĩnh Phúc, Hòa Bình, Đà Lạt. Cây ưa đất nhẹ, cát pha, tầng canh tác dày, cao ráo, thoát nước, giữ ẩm.

Tục đoạn được nhân giống bằng hạt. Có thể gieo thẳng hoặc gieo trong vườn ươm, khi cây con có 3 – 4 lá thật, đánh đi trồng. Thời vụ gieo hạt vào tháng 8 – 9 và trồng vào tháng 2 – 3.

Đất trồng tục đoạn cần cày bừa kỹ, vơ sạch cỏ, lên thành luống cao 25 – 30cm, rộng 70 – 90cm để trồng hàng đôi hay hàng ba, lệch nanh sấu. Khoảng cách trồng 35 x 30cm hoặc 30 x 30cm. Cây cần bón phân đầy đủ, trung bình 20 – 27 lần phân chuồng, 300 – 500kg phân lân, 150 – 200kg kali cho 1 ha. Phân được trộn đều với đất theo hốc rồi trồng cây con.

Trong quá trình cây sinh trưởng, cần xới xáo, làm cỏ, bón thúc 2 – 3 lần bằng đạm urê, mỗi lần 100 – 120kg cho 1 ha. Ngoài ra, có thể bón thêm tro, nước phân chuồng, nước giải pha loãng hoặc phân xanh ủ mục. Ở trạng thái hoang dại, tục đoạn ít có sâu bệnh. Nhưng khi trồng, cây thường bị sâu xám, sâu xanh, bệnh thối củ gây hại.

Tục đoạn trồng được một năm có thể cho thu hoạch. Nếu để 2 – 3 năm, củ cái sẽ bị thối, chỉ còn lại củ nhánh. Củ thu vào tháng 11 – 12, rửa sạch, phơi khô. Ở trung du và đồng bằng cũng trồng được tức đoạn vào vụ tháng 8 – 9, nhưng phải thu hoạch sớm vào tháng 6 – 7 năm sau, do đó năng suất không cao.

Theo Dược điển Trung Quốc 1997 (bản in tiếng Anh), rễ thu hái vào mùa thu, loại bỏ rễ con, phơi hay sấy khô một nửa, giã cho đến khi tạo ra màu xanh ve ở phần giữa, rồi tiếp tục phơi hay sấy khô.

Địa chỉ bán cây giống tục đoạn tại Hà Nội uy tín ?

Địa chỉ: Ngách 68/45, ngõ 68, đường Nguyễn Văn Linh, phường Long Biên, thành phố Hà Nội.

• Quý khách xin vui lòng liên hệ với Cây cảnh Hải Đăng để được các chuyên viên của chúng tôi tư vấn lựa chọn sản phẩm bầu giống tục đoạn phù hợp.
• Chúng tôi sẽ chụp ảnh sản phẩm cho quý khách nếu có yêu cầu.
• Chúng tôi sẽ kiểm tra kỹ hàng hóa đảm bảo chất lượng và đúng quy cách trước khi giao.
• Quý khách ở xa vui lòng tiến hành chuyển khoản trước hoặc đặt cọc trước. Nếu quý khách ở nội thành có thể áp dụng ship nhanh với chi phí 50k một lần ship.